ردپای نئاندرتال ها در صحرای عربستان؛ کشف تازه چه می گوید؟

به‌نقل از لایو ساینس، کشف ابزارهای سنگی در عربستان سعودی حاکی از آن است نئاندرتال‌ها احتمالا حدود ۵۵ هزار سال پیش تا بخش‌های جنوبی‌تر شبه‌جزیره عربستان پیش رفته بودند؛ منطقه‌ای که پیش از این تصور می‌شد خارج از محدوده زیست این انسان‌های باستانی قرار داشته است.

پژوهشگران در محوطه باستان‌شناسی جبل کَتِفه-۱ (JKF-1) در نزدیکی شهر جُبّه و در صحرای نفود عربستان، مجموعه‌ای از ابزارهای سنگی پیدا کرده‌اند که شکل و شیوه ساخت آن‌ها بیشتر به ابزارهای نئاندرتال‌ها شباهت دارد تا ابزارهایی که انسان خردمند می‌ساخته است.

نتایج این پژوهش ۱۲ آگوست در مجله Quaternary Science Reviews انتشار یافت. بااین‌حال، پژوهشگران تأکید دارند که هنوز هیچ استخوان یا DNA نئاندرتالی در شبه‌جزیره عربستان پیدا نشده است و شواهد موجود برای اثبات قطعی حضور نئاندرتال‌ها در این منطقه کافی نیست.

هیو گروکات، باستان‌شناس دانشگاه مالت و یکی از نویسندگان اصلی پژوهش، به لایو ساینس گفت:

نئاندرتال‌ها معمولا به‌عنوان گونه‌ای سازگار با سرما شناخته می‌شوند که بیشتر در اروپا و بخش‌هایی از خاورمیانه زندگی می‌کردند. بااین‌حال، یافته‌های سال‌های اخیر تصویر متفاوتی از توانایی این انسان‌های باستانی برای سازگاری با محیط‌های گوناگون ارائه کرده است.

پژوهش تازه بر ابزارهای سنگی محوطه JKF-1 تمرکز دارد؛ محوطه‌ای در کنار دریاچه‌ای باستانی که زمانی در صحرای نفود وجود داشته است. هیچ بقایای انسانی از نئاندرتال‌ها در عربستان پیدا نشده است و به همین دلیل پژوهشگران باید هویت سازندگان ابزارها را از روی خصوصیت‌های خود ابزارها ارزیابی می‌کردند.

پژوهشگران صدها قطعه سنگ تیز را که از هسته‌های سنگی آماده‌شده جدا شده بودند، مرور کردند. آن‌ها سپس شکل این قطعات را با ابزارهای سنگی کشف‌شده در محوطه‌های مختلف عربستان، شام و شمال‌شرق آفریقا مقایسه کردند.

تیم پژوهش با استفاده از روش‌های آماری، مدلی ساخت که می‌توانست مطابق تفاوت‌های شکلی ابزارها، احتمال ساخت آن‌ها توسط نئاندرتال‌ها یا انسان خردمند را ارزیابی کند.

نتایج نشان داد ابزارهای محوطه JKF-1 و یک محوطه کوچک‌تر در نزدیکی آن، به‌مراتب بیشتر با ابزارهای شناخته‌شده نئاندرتال‌ها مطابقت دارند تا ابزارهای ساخته‌شده توسط انسان خردمند.

نئاندرتال‌ها چه زمانی به صحرای نفود رسیدند؟

پژوهشگران برای تعیین سن دقیق‌تر ابزارها، در محوطه JKF-1 یک ترانشه تازه حفر کردند و دانه‌های ماسه موجود در لایه‌های خاک را با روشی به نام لومینسانس تحریک‌شده نوری یا OSL تاریخ‌گذاری کردند. این روش مشخص می‌کند دانه‌های ماسه چه زمانی آخرین بار در معرض نور خورشید قرار گرفته‌اند.

پژوهش‌های قبلی سن ابزارهای این محوطه را بین ۹۰ هزار تا ۵۰ هزار سال پیش تخمین زده بودند، اما تحلیل نوین این بازه را محدودتر کرد. ابزارها در لایه‌ای پیدا شدند که در آن ماسه‌های قدیمی‌تر بیابانی با رسوبات جوان‌تر دریاچه‌ای جای خود را عوض می‌کنند.

نتایج حاکی از آن است انسان‌ها حدود ۵۵ هزار سال پیش در این منطقه حضور داشته‌اند؛ درست در دوره‌ای که محیط خشک نفود در حال تغییر به شرایط مرطوب‌تر بود.

در آن زمان، دریاچه باستانی نزدیک محوطه دوباره پر می‌شد و بخش‌هایی از بیابان نیز به‌تدریج پوشش گیاهی بیشتری پیدا می‌کردند.

دگرگونی‌ها آب‌وهوایی احتمالا مسیر نئاندرتال‌ها را باز کرد

پژوهشگران احتمال می‌دهند دگرگونی‌ها اقلیمی به نئاندرتال‌ها اجازه داده باشد تا به اعماق شبه‌جزیره عربستان نفوذ کنند.

کِنو برتسکه، باستان‌شناس دانشگاه توبینگن آلمان که در این پژوهش مشارکت نداشته است، شواهد مربوط به حضور نئاندرتال‌ها در شمال عربستان را قانع‌کننده می‌داند. او معتقد است دوره مرطوب احتمالا حیوانات علف‌خوار را به داخل بیابان کشانده است و نئاندرتال‌ها نیز برای شکار آن‌ها به این مناطق آمده‌اند.

بااین‌حال، برتسکه درباره برخی فرض‌های پژوهش هشدار داده است. تعدادی از محوطه‌هایی که پژوهشگران برای ساخت مدل آماری از آن‌ها استفاده کرده‌اند، محوطه‌های سطحی هستند؛ یعنی آثار انسانی در آن‌ها ممکن است طی دوره‌های بسیار طولانی روی هم انباشته شده باشند، نه اینکه همه ابزارها در جریان یک سکونت کوتاه‌مدت ساخته و رها شده باشند. او با وجود این محدودیت‌ها، حاصل‌گیری کلی پژوهش را محتمل می‌داند.

برتسکه گفت:

نبود بقایای استخوانی یا DNA نئاندرتال‌ها همچنان مهم‌ترین محدودیت این پژوهش است. گروکات نیز می‌گوید کشف یک فسیل نئاندرتال می‌تواند این فرضیه را بسیار محکم‌تر کند.

بااین‌حال، شرایط گرم و خشک شبه‌جزیره عربستان باعث می‌شود استخوان‌ها و DNA باستانی در این منطقه به‌خوبی حفظ نشوند. به همین دلیل، ابزارهای سنگی فعلا یکی از مهم‌ترین سرنخ‌های موجود برای بازسازی حضور انسان‌های باستانی در این بخش از جهان هستند.

اگر تفسیر پژوهش درست باشد، نئاندرتال‌ها نه‌تنها در مناطق سردسیر اروپا و بخش‌هایی از آسیا زندگی می‌کردند، بلکه در دوره‌های مساعد آب‌وهوایی توانایی ورود به محیط‌های خشک و باز شبه‌جزیره عربستان را نیز داشتند؛ مسئلهی که می‌تواند تصویر ما از سازگاری و گستره جغرافیایی این انسان‌های باستانی را تغییر دهد.