خورشیدگرفتگی ۲۰۲۶؛ آیا کسوف امسال از ایران هم مشاهده می شود؟

National Geographic

خورشیدگرفتگی جامع ۱۲ آگوست ۲۰۲۶ آسمان بخش‌هایی از اروپا را تاریک می‌کند؛ اما آیا ایران هم از این خورشیدگرفتگی مورد انتظار، سهمی دارد؟

خورشیدگرفتگی جامع ۱۲ آگوست ۲۰۲۶ (۲۱ مرداد ۱۴۰۵) یکی از مهم‌ترین رویدادهای نجومی سال است؛ پدیده‌ای که سایه ماه را از قطب شمال و ایسلند تا اسپانیا می‌کشاند و برای چند دقیقه روز را در بخش‌هایی از اروپا به تاریکی فرو می‌برد. (Reuters)

این خورشیدگرفتگی برای سرزمین اصلی اروپای غربی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا این منطقه از سال ۱۹۹۹ تاکنون شاهد خورشیدگرفتگی دقیق نبوده است. مسیر سایه ماه از شمال سیبری و اقیانوس منجمد شمالی آغاز می‌شود، از گرینلند شرقی و ایسلند می‌گذرد و سپس به شمال اسپانیا می‌رسد.

در ادامه، بخش کوچکی از شمال‌ شرق پرتغال نیز در مسیر کلی گرفت قرار می‌گیرد و سایه ماه در نهایت هنگام غروب خورشید بر فراز سواحل مدیترانه‌ای اسپانیا و جزایر بالئاری به خاتمه می‌رسد.

یکی از بهترین نقاط برای تماشای گرفت دقیق، ایسلند خواهد بود. در ریکیاویک، خورشیدگرفتگی جامع حدود ساعت ۵:۴۸ عصر به وقت محلی آغاز می‌شود.

اما اسپانیا جذاب‌ترین بخش مسیر را در خود جای داده است. شهرهایی مانند آ کورونیا و بیلبائو درست پیش از غروب خورشید وارد محدوده گرفت دقیق می‌شوند. در شمال‌غرب اسپانیا، مرحله گرفت جامع حدود ساعت ۸:۲۸ شب به وقت محلی آغاز خواهد شد.

این زمان‌بندی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا خورشید در ارتفاع پایینی از افق قرار خواهد داشت و انتخاب محل مناسب برای تماشا می‌تواند تفاوت زیادی در تجربه این پدیده ایجاد کند.

در مقابل، شهرهای بزرگی مانند مادرید و بارسلونا در مسیر گرفت جامع قرار ندارند و ساکنان آن‌ها تنها خورشیدگرفتگی جزئی را خواهند دید. بیشتر کشورهای اروپایی نیز همین وضعیت را تجربه می‌کنند.

۲۱ مرداد ۱۴۰۵، سایه ماه از بخش‌هایی از اروپا عبور می‌کند و برای چند دقیقه روز را به تاریکی فرو می‌برد

فرانسه، ایتالیا، بریتانیا و ایرلند از جمله کشورهایی هستند که بخش قابل‌توجهی از خورشید را در جریان گرفت خواهند دید. در شمال آفریقا نیز بخش بزرگی از خورشید پوشیده خواهد شد. در آمریکای شمالی، بخش‌هایی از کانادا، آلاسکا و شمال ایالات متحده شاهد گرفت جزئی خواهند بود.

چرا خورشیدگرفتگی مفصل اینقدر متفاوت است؟

خورشیدگرفتگی زمانی رخ می‌دهد که ماه بین زمین و خورشید قرار بگیرد و بخشی از نور خورشید را مسدود کند، اما در خورشیدگرفتگی دقیق، ماه آنقدر از نظر ظاهری بزرگ دیده می‌شود که می‌تواند قرص خورشید را دقیقا بپوشاند.

اندازه ظاهری ماه در آسمان همیشه یکسان نیست. مدار ماه به دور زمین جامعا دایره‌ای نیست و به همین دلیل فاصله ماه تا زمین تغییر می‌کند. وقتی ماه به زمین نزدیک‌تر باشد، از دید ما بزرگ‌تر دیده می‌شود و می‌تواند تمام قرص خورشید را بپوشاند.

در لحظه گرفت مفصل، آسمان ناگهان تاریک می‌شود، دمای هوا افت پیدا می‌کند و درخشش ستاره‌ها ممکن است در آسمان دیده شود. مهم‌تر از همه، ناظران می‌توانند تاج خورشید یا همان لایه بیرونی جو خورشید را ببینند؛ بخشی که در حالت عادی درخشش شدید سطح خورشید آن را پنهان می‌کند.

بااین‌حال، به‌جز چند دقیقه مرحله گرفت مفصل، نگاه مستقیم به خورشید همچنان خطرناک است و باید از عینک مخصوص رصد خورشید استفاده کرد.

آیا خورشیدگرفتگی دقیق در ایران هم قابل مشاهده است؟

خورشیدگرفتگی ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ در هیچ بخشی از ایران دیده نخواهد شد؛ حتی به‌صورت جزئی. مسیر این گرفت از ایران فاصله دارد و کشورمان خارج از محدوده نیم‌سایه ماه قرار گرفته است. این پدیده در بخش‌هایی از آمریکای شمالی، اروپا، شمال‌ غرب آفریقا و مناطق اقیانوسی اطراف این نواحی قابل مشاهده خواهد بود.

ایران از خورشیدگرفتگی مفصل ۲۰۲۶ سهمی ندارد؛ خورشیدگرفتگی در هیچ نقطه‌ای از ایران، حتی به‌صورت جزئی، دیده نمی‌شود

برای ایرانی‌ها، آخرین فرصت تماشای خورشیدگرفتگی مفصل به سال ۱۳۷۸ برمی‌گردد؛ زمانی که مردم در شهرهایی مانند اصفهان شاهد پوشیده شدن دقیق خورشید بودند. آن روزها هنوز خبری از شبکه‌های اجتماعی امروزی و گوشی‌های هوشمند نبود تا عکس‌ها این پدیده را در چند ثانیه با دیگران به اشتراک بگذاریم.

حالا درحالی‌که ساکنان سرزمین اصلی اروپا پس از ۲۷ سال دوباره در مسیر یک خورشیدگرفتگی جامع قرار می‌گیرند، ایرانی‌ها باید مدت بیشتری منتظر بمانند. این انتظار سرانجام در ۳۰ اسفند ۱۴۱۲ (۲۰ مارس ۲۰۳۴) به اتمام می‌رسد؛ زمانی که مسیر گرفت مفصل از بخش‌هایی از ایران عبور خواهد کرد.

البته در آن روز نیز همه نقاط ایران تاریکی مفصل را تجربه نمی‌کنند و فقط شهرها و مناطقی که در نوار باریک سایه ماه قرار دارند، شاهد گرفت جامع خواهند بود. شیراز، بوشهر، کازرون، شهربابک و رفسنجان از جمله شهرهای داخل این مسیر هستند. بخش‌هایی از جنوب استان یزد، از جمله هرات و مروست نیز در محدوده گرفت جامع قرار می‌گیرند.

جزیره خارک یکی از بهترین نقاط ایران برای خورشیدگرفتگی ۱۴۱۲ خواهد بود؛ جایی که تاریکی مفصل حدود ۳ دقیقه و ۷ ثانیه دوام می‌آورد

جزیره خارک هم یکی از بهترین نقاط ایران برای تماشای این رویداد خواهد بود. در این جزیره، مرحله گرفت جامع حدود ۳ دقیقه و ۷ ثانیه ادامه پیدا می‌کند؛ زمانی که برای تماشای یکی از نادرترین جلوه‌های آسمان، فرصت قابل‌توجهی محسوب می‌شود.

خورشیدگرفتگی مفصل بعدی چه زمانی رخ می‌دهد؟

در سال ۲۰۲۸، مسیر یک خورشیدگرفتگی جامع از استرالیا و نیوزیلند عبور می‌کند. دو سال بعد، در ۲۰۳۰، بخش‌هایی از جنوب آفریقا میزبان این پدیده خواهند بود و در سال ۲۰۳۵ نوبت به ژاپن می‌رسد.

آمریکای شمالی نیز در دهه‌های آینده شاهد دو خورشیدگرفتگی دقیق مهم خواهد بود. در سال ۲۰۴۴، سایه ماه از غرب کانادا و غرب ایالات متحده عبور می‌کند و یک سال بعد، در ۲۰۴۵، خورشیدگرفتگی دقیق مسیری گسترده از کانادا و ایالات متحده را طی خواهد کرد.

اما در اروپا شرایط متفاوت است. بریتانیا تا سال ۲۰۹۰ برای خورشیدگرفتگی مفصل بعدی صبر خواهد کرد، درحالی‌که فرانسه در سال ۲۰۸۱ دوباره شاهد چنین پدیده‌ای خواهد بود. آلمان نیز تا قرن آینده خورشیدگرفتگی مفصل دیگری را تجربه نخواهد کرد.

اسپانیا؛ سه خورشیدگرفتگی پشت سر هم

اسپانیا در این میان شرایط کم‌نظیری دارد. خورشیدگرفتگی مفصل ۲۰۲۶ نخستین مورد از سه گرفت متوالی است که طی سه سال در این کشور دیده می‌شود.

پس از خورشیدگرفتگی دقیق آگوست اوت ۲۰۲۶، در ۲ آگوست ۲۰۲۷ بار دیگر سایه ماه از اسپانیا عبور خواهد کرد. این بار مسیر گرفت مفصل از جنوب اسپانیا می‌گذرد و سپس به کشورهای شمال آفریقا از جمله مراکش، الجزایر، تونس، لیبی و مصر می‌رسد و تا عربستان سعودی و یمن ادامه پیدا می‌کند. سپس در ۲۶ ژانویه ۲۰۲۸، یک خورشیدگرفتگی حلقوی نیز از اسپانیا قابل مشاهده خواهد بود.

خورشیدگرفتگی حلقوی چیست؟

در خورشیدگرفتگی حلقوی، ماه از زمین دورتر است و در حاصل از دید ناظر زمینی کمی کوچک‌تر از خورشید دیده می‌شود. بنابراین نمی‌تواند تمام قرص خورشید را بپوشاند.

در این حالت، لبه‌های خورشید همچنان از پشت ماه دیده می‌شوند و حلقه‌ای درخشان اطراف آن تشکیل می‌دهند؛ پدیده‌ای که به «حلقه آتش» معروف است.

در خورشیدگرفتگی حلقوی، آسمان تاریک‌تر می‌شود، اما مانند گرفت مفصل به تاریکی جامع فرو نمی‌رود.

خورشیدگرفتگی جامع از نادرترین پدیده‌های نجومی نیست، اما دیدن آن از یک مکان مشخص روی زمین، شانس چندانی ندارد. مسیر سایه دقیق ماه باریک است و هر بار تنها بخش کوچکی از سطح زمین را دربرمی‌گیرد.

به همین دلیل، ممکن است یک کشور ده‌ها سال منتظر بماند تا دوباره در مسیر گرفت مفصل قرار بگیرد. خورشیدگرفتگی ۱۲ آگوست ۲۰۲۶ نیز از همین نظر برای اروپای غربی اهمیت دارد؛ رویدادی که پس از نزدیک به سه دهه، دوباره روز را برای چند دقیقه در بخش‌هایی از این منطقه تاریک خواهد کرد.

در واقع، برای تماشای چنین پدیده‌ای فقط دانستن تاریخ کافی نیست؛ محل قرار گرفتن شما روی زمین، ساعت دقیق، وضعیت افق و حتی آب‌وهوا می‌توانند تعیین کنند که آیا فقط بخشی از خورشید را می‌بینید یا شاهد لحظه نادر ناپدید شدن جامع آن خواهید بود.